'Die afschuwelijke verkrachtingsverhalen zijn mijn beste motivatie'

Mamas for Africa-bezielster Hilde Mattelaer is aan het woord in Dag Allemaal van 24 juli 2018.

Of ze nu CEO, arts of wetenschapper zijn, Peter Carmeliet, Tobias Leenaert, Hilde Mattelaer, Saskia Van Uffelen en Alaaddin Yilmaz willen maar één ding: de wereld een beetje beter maken. Hun job is geen job, het is een levensmissie. Vijf weken lang brengen we een portret van deze topbelgen.

In 2012 kreeg Hilde Mattelaer, moeder van drie kinderen en ondertussen ook oma van acht kleinkinderen, de eretitel ‘Vredesvrouw’ voor haar jarenlange vrijwilligerswerk in Afrika. Ze stond mee aan de wieg van Artsen Zonder Vakantie (AZV) en was in 1999 de oprichtster en bezielster van Mamas For Africa (MFA), een organisatie die toegang verleent tot medische bijstand én psychologische begeleiding aan slachtoffers van seksueel- en gender gerelateerd geweld in de provincie Zuid Kivu in de Democratische Republiek Congo.

‘Ik ben altijd vrijwilliger geweest, ik heb nooit lang gewerkt’, vertelt ze. ‘Inmiddels zijn we gescheiden, maar ik was getrouwd met een chirurg. Als mijn man niet zo’n goed betaalde job had gehad, had ik ook een baan moeten zoeken en dan had ik dit nooit kunnen doen. Ik had het voorrecht om al mijn tijd en energie in Afrika te steken. Het is een passie, een roeping, een rijkdom. Je krijgt zoveel dankbaarheid terug. Ik schat dat we met MFA jaarlijks gemiddeld 1.000 vrouwen kunnen helpen. In totaal ben ik 20, 25 keer op zending geweest naar Afrika. De laatste keer was in 2016, met Kati Devos, de nieuwe voorzitster van MFA. Ik heb de fakkel immers doorgeven, maar ik zit wel nog in de raad van beheer. Dat afscheid was niet gemakkelijk, maar een groot stuk stress is wel weggevallen, want je bent daar toch dag en nacht meer bezig. Ik ben ook geen vijftig meer, hè.’

Herinner je je eerste Afrika-reis nog?

(knikt) Dat was in 1984, toen ik met AZV voor het eerst mee op zending ging naar een polio-centrum midden in de brousse. Er was geen licht, de elektriciteit viel voortdurend uit, maar toch was dat.. waw. Alleen al op de luchthaven toekomen, was overdonderend. Ik was meteen begeesterd door die typische zwoele Congo-geur. En door de kracht van Afrikaanse vrouwen.

Waarom?

Hun vriendelijkheid en hun gelatenheid vielen me meteen op. Ik wilde echt iets voor hen doen en dus heb ik afscheid genomen van AZV en ben ik met MFA begonnen. Maar wie was ik? Ik sprak de taal niet, ik kende de cultuur niet… Ik heb drie Afrikaanse vrouwen uit de diaspora gezocht en gevonden uit drie verschillende gebieden in Congo. En met hen samen lokale verantwoordelijken gezocht van enkele kleine projecten.

Wat deden jullie?

We steunden kleine projectjes die al opgestart waren, zoals een geitenkwekerij, een naaiatelier, een visvijver, een maïscultuur,...

Maar daar is het niet bij gebleven.

(schudt het hoofd) In 2006 was ik op bezoek (zending)  in een naaiatelier in Bukavu. Daar bleken ze regelmatig vragen om hulp te krijgen van vrouwen die verkracht waren. We zijn naar de dorpen gereden en ik heb daar getuigenissen van vrouwen en kleine meisjes gehoord waarvan ik moest overgeven, waarvan ik niet meer kon slapen. Zo erg zo, onwaarschijnlijk gruwelijk

Hoe ging je daar mee om?

Ik heb geleerd dat een plaats te geven. Als je terugkomt van zo’n zending, moet je kunnen zeggen: ‘Oké, dit heb ik meegemaakt, dit heb ik gezien en nu ga ik daar iets aan doen, deze slachtoffers van brutale verkrachtingen verder helpen.’ Medelijden helpt niet, wél daadwerkelijk een steentje proberen te verleggen in de rivier. Die afschuwelijke verhalen waren ook een motivatie: ‘Hier moet en zal ik iets veranderen.’

Is er een reden voor die massale verkrachtingen?

Congo is het armste land boven de grond, maar één van de rijkste landen onder de grond, met zijn schatten aan diamant, goud en coltan, enz…. De milities, die gewapende bendes, azen allemaal op de grond. Het zijn zij die vrouwen en kinderen verkrachten en de mannen met machetes vermoorden.

Het is dus een vorm van oorlogsvoering.

(knikt) En de gruwelijkste dingen eerst. Kinderen worden ontvoerd naar het oerwoud om daar ten dienste te staan van de soldaten. Zo’n kind weet niet wat er gebeurt als het verkracht wordt, hé. Ik heb een verhaal gehoord over een meisje dat helemaal gek was geworden. Ze deed niks anders meer dan roepen: ‘Hij is daar, hij is daar! Help mij!’ Onschuldige, werkende vrouwen op het land worden verkracht en soms zijn ze er heel erg aan toe. Of groepsverkrachtingen bij jonge meisjes op weg of komend van school of van het veld!

Hoe helpt MFA hen?

We hebben « La Maison de la Femme » opgericht, een opvanghuis voor vrouwen in Bukavu. Vandaag hebben we twee zulke opvanghuizen, één in Bukavu en één in Uvira. Vrouwen die slachtoffer werden van seksueel of gender geralateerd geweld, krijgen er een bed, eten en ze kunnen er hun verhaal doen. De vrouwen die medische verzorging nodig hebben begeleiden we naar het ziekenhuis van Panzi.

Op welke manier?

Die verkrachtingen zijn vaak zo brutaal dat die vrouwen achteraf zo gehavend zijn dat ze een operatie nodig hebben. In het ziekenhuis van Panzi waar dokter Denis Mukwege werkt, worden de vrouwen gratis geopereerd. Dr. Mukwege kreeg enkele jaren geleden de Sacharovprijs (zeg maar de officieuze Nobelprijs voor de vrede) omdat hij opkomt voor het onrecht dat aan de vrouwen wordt aangedaan.

Is het psychische trauma ook niet immens?

Absoluut! Die vrouwen zijn niet alleen vernederd, maar achteraf worden ze ook verstoten door hun man, hun familie en door hun gemeenschap en worden ze bekeken als of ze hun verkrachting zelf hebben gezocht. Ik heb de getuigenis gehoord van een vrouw die thuis nog eens door haar man met gloeiend heet water werd overgoten.

Kweek je dan geen afkeer van Afrikaanse mannen?

Nee, dat niet, omdat je weet dat het geweld meestal gepleegd wordt door gewapende bendes en milities. Ik hou niet van veralgemenen. En veel is terug te brengen tot de gewoonten die reeds eeuwenlang in de lokale cultuur ingesleten zitten; zo horen vrouwen dikwijls nog hun man te dienen. En dan is er ook nog het bijgeloof dat een grote rol speelt.

En er zijn ook heel goede en sterke, positieve voorbeelden. Zo trachten we mannen die hun vrouw wél terug aanvaard hebben, mee in te schakelen in onze sensibiliseringscampagnes. Zij zijn mee de sterkste getuigen dat je je vrouw nog wel graag kan zien. Ze is immers ook de moeder van zijn kinderen.

Congo is ontzettend groot. Hoe bereiken jullie de slachtoffers?

Dat is inderdaad heel moeilijk. Iemand die in het midden van de brousse woont, die nog nooit een andere taal dan het Swahili heeft gehoord, die de hoofdweg niet eens weet liggen, raakt niet tot bij MFA. Maar tussen onze twee Maisons de la Femme gelegen in Bukavu en Uvira ( Zuid Kivu) in, die 180 km uit elkaar liggen, hebben we nu wel enkele kleine ‘onthaalhutjes’, waar af en toe een verpleegster aanwezig is. En via de radio en in de dorpen geven onze Afrikaanse medewerksters ook vormingssessies om mannen, families en gemeenschappen te sensibiliseren, zodat ze beseffen dat ze hun vrouw niet mogen wegsturen en dat ze haar moeten begeleiden als ze verkracht is.

Is MFA volledig in Afrikaanse handen?

Nee, we hebben ginds 2 Europese coördinatricen (een Vlaamse en een Zwitserse) die onze werking, samen met de lokale staf, in goede banen leiden. Momenteel gaat het goed, maar we hebben ook moeilijke tijden gekend.

Hoezo?

Fraude, geld dat in de verkeerde zakken verdwijnt. Elke organisatie maakt dat ooit wel eens mee, maar gelukkig hebben we een heel sterk Afrikaans team. Maar je moét vertrouwen hebben in je medewerkers, anders moet je er niet aan beginnen. Daarnaast is er ook altijd de angst dat er iets zal gebeuren; Oost-Congo is een zeer onstabiele regio. Dat één van onze huizen overvallen wordt, bijvoorbeeld. Of dat onze medewerksters verkracht worden, want dat kan natuurlijk óók. We moeten het dag per dag bekijken. Elk kind en elke vrouw die we nog kunnen helpen, is er één.

Ben jij nooit bang geweest?

Als je naar Afrika gaat, mag je niet bang zijn. Ik ben twee keer helemaal alleen door Congo gereisd maar je moet enorm waakzaam blijven. En in de regel zijn wij steeds begeleid door onze medewerksters.

Heb je niet het gevoel dat al je werk ginds slechts een druppel op een hete plaat is?

Jan Goossens, de huidige directeur van MFA, zei ooit tegen een Afrikaanse man: ‘Wij zijn slechts een druppel in de oceaan.’ Waarop die man antwoordde: ‘Die druppel is voor dat ene kind, voor die ene persoon die je helpt, de oceaan.’

Mooi.

Natuurlijk kan je de wereld niet redden, maar kijk naar AZV: we zijn begonnen met polio-chirurgie, nadien is dat uitgezwermd naar alle disciplines, van kine tot verpleging, van Congo naar Rwanda en zo verder. Dan heb je met iets kleins toch heel veel bereikt. Bovendien  stellen wij ook een twintigtal Afrikaanse vrouwen en een paar mannen te werk, hé. Iedereen wordt betaald, van de chauffeurs tot degenen die onze huizen beveiligen.

Waar halen jullie het geld voor de werking vandaan?

Ik heb destijds via de rechterhand van koningin Fabiola kunnen bekomen dat MFA de eerste drie jaar financiële hulp kreeg van de Koning Boudewijnstichting. Nadien zijn we zelf op allerlei manieren fondsen gaan werven en thans ondersteunt een professionele organisatie ons hierbij.

Geven mensen gemakkelijk?

Nee, en da’s een probleem waar alle organisaties tegenwoordig mee kampen. Het is ook ontzettend moeilijk geworden om nog vrijwilligers te vinden. (geëmotioneerd) Ik kan alleen maar hopen dat mensen eens écht stilstaan bij wat anderen soms overkomt en wat het betekent om vluchteling te zijn, in armoede te leven, verkracht te worden of slachtoffer van huiselijk geweld te zijn.

Bij de tiende verjaardag van MFA was koningin Mathilde aanwezig op jullie feest. Was dat een opsteker?

Tuurlijk. Ik ben ook twee keer bij haar op audiëntie geweest. Ik heb haar interviews kunnen tonen die ik ginds had gemaakt en ze was daar erg van aangedaan. Je merkt meteen dat Mathilde zich echt betrokken voelt, dat is geen komedie.

Is de situatie in Congo inmiddels niet verbeterd?

Nee, en dat is eigenlijk het erge. Congo gaat nog altijd achteruit. De verkrachtingen en het geweld verplaatsen zich alleen naar andere regio’s. Helaas kan MFA de verkrachtingen niet tegenhouden.

Vanwaar komt je maatschappelijke engagement eigenlijk?

Voor een stuk van mijn thuis, mijn vader en grootvader waren arts, heel mijn familie werkte in de medische sector. Met hen kon je twee ziekenhuizen van personeel voorzien. (lacht) Dat sociaal voelende zit ook gewoon in mij. Ik kan niet tegen onrecht.

Heb je dat doorgegeven aan je kinderen?

Ja, toch wel. Eén van mijn dochters is voogd van twee Afghaanse jongeren die gevlucht zijn en ze heeft drie jaar in Oeganda gewerkt als bio-ingenieur. Mijn andere dochter is sociaal verpleegster en heeft ‘Stapke in de wereld’ mee opgericht, een vereniging voor minderbegoeden hier in België. Ook mijn zoon is sociaal ingesteld.

Wat is het belangrijkste dat je geleerd hebt van de Afrikaanse vrouwen?

Geduld hebben. (lacht) Tolerant zijn en begrip hebben voor een cultuur die je soms zomaar beoordeeld en veroordeeld terwijl je daar eigenlijk geen recht toe hebt.

Ga je nog terug naar Afrika?

Ik zou heel graag nog één keer terugkeren, op mijn tachtigste verjaardag. Dat is mijn droom.

Ondanks alle horror?

Ja, want die dingen gebeuren niet alleen in Afrika, maar in élke oorlog. Afrika ziet in mijn ziel. Ik zeg altijd dat ik lijd aan chronische afrikanitis. (lacht)


Info: www.mamasforafrica.be of info@mamasforafrica. De vzw is ook te volgen op Facebook en Instagram.